Trong hành trình phát triển của một doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) hay hộ kinh doanh cá thể, có một “người bạn đồng hành” mà chúng ta thường chỉ nghĩ đến khi có hàng hóa xuất nhập khẩu. Đó chính là ngành Hải quan. Nhưng bạn có biết, những thay đổi trong thể chế và cách vận hành của Hải quan hôm nay không chỉ là câu chuyện của những container lớn, mà còn là cơ hội vàng, là “xung lực tăng trưởng” trực tiếp dành cho chính doanh nghiệp của bạn? Hãy cùng khám phá xem, trong năm 2026 và những năm tới, việc hoàn thiện thể chế hải quan sẽ mở ra những cánh cửa nào, và làm thế nào để doanh nghiệp nhỏ có thể tận dụng tối đa làn sóng cải cách này để vươn ra biển lớn.
Thể Chế Hải Quan: Không Chỉ Là Luật Lệ, Mà Là “Đột Phá Của Đột Phá” Cho Doanh Nghiệp
Đối với nhiều chủ doanh nghiệp, “thể chế” hay “hành lang pháp lý” nghe có vẻ xa vời và phức tạp. Nhưng thực tế, nó chính là “luật chơi” và “mặt bằng” để bạn cạnh tranh. Khi mặt bằng này được san phẳng, thông thoáng và minh bạch, người hưởng lợi lớn nhất chính là các doanh nghiệp năng động, đặc biệt là SMEs.
Ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, khẳng định: “Hoàn thiện thể chế là tiền đề để đổi mới toàn diện các khâu nghiệp vụ, từng bước xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh, phù hợp với các chuẩn mực và thông lệ quốc tế.”
Điều này có nghĩa là gì? Nghĩa là mục tiêu không dừng lại ở việc tuân thủ, mà là tạo ra một môi trường để doanh nghiệp của bạn tối ưu hóa năng lực cạnh tranh toàn cầu. Và để làm được điều đó, một “cuộc cách mạng” về quy trình đã thực sự diễn ra.
Cuộc Cách Mạng Số Hóa: Từ Hồ Sơ Giấy Tờ Đến Thông Quan Tự Động
Năm 2025 đánh dấu một bước ngoặt với loạt văn bản pháp lý quan trọng như Luật số 90/2025/QH15, Nghị định 167/2025/NĐ-CP và hàng loạt Thông tư hướng dẫn. Tinh thần xuyên suốt là đơn giản hóa, số hóa và cắt giảm chi phí tuân thủ.
Kết quả thực tế đã hiện hữu rõ ràng:
- 100% thủ tục hành chính cốt yếu đã được tích hợp trên Cổng thông tin một cửa quốc gia và Cổng Dịch vụ công quốc gia. Bạn có thể thực hiện mọi thao tác từ xa, mọi lúc, mọi nơi.
- Hệ thống thông quan tự động (VASSCM) đã trở thành trợ thủ đắc lực, giúp rút ngắn thời gian giải quyết từ giờ xuống còn phút trong nhiều trường hợp.
- Giảm thiểu tối đa hồ sơ giấy tờ, từ đó giảm chi phí in ấn, lưu trữ và vận chuyển.
Đối với doanh nghiệp nhỏ, đây là tin vui cực lớn. Bạn không cần phải có một phòng ban hải quan đồ sộ. Một nhân viên được đào tạo bài bản, với một máy tính có kết nối internet, có thể xử lý được khối lượng công việc khổng lồ. Điều này giúp bạn cắt giảm đáng kể chi phí vận hành và tập trung nguồn lực vào sản xuất, kinh doanh.
Ông Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, nhấn mạnh: “Việc thực thi hiệu quả chính sách thuế và hải quan là yếu tố then chốt củng cố niềm tin đầu tư.” Sự minh bạch và công bằng từ số hóa chính là nền tảng cho niềm tin đó.
Quan Hệ Đối Tác: Hải Quan “Sát Cánh” Cùng Doanh Nghiệp Ngay Tại Hiện Trường
Cải cách không chỉ nằm trên văn bản hay phần mềm, mà còn ở tư duy phục vụ. Năm 2026 mở đầu bằng làn sóng các đoàn công tác của Hải quan trực tiếp xuống các cửa khẩu, khu công nghiệp để lắng nghe và tháo gỡ khó khăn ngay tại chỗ.
- Tại Bắc Ninh, Thái Nguyên: Các vướng mắc về hoàn thuế, trị giá hải quan được giải quyết “tức thì”.
- Tại Lạng Sơn: Hội nghị đối thoại trực tiếp với sự tham dự của lãnh đạo tỉnh, trở thành diễn đàn thực chất để vinh danh và tiếp thu ý kiến doanh nghiệp. Kết quả? Kim ngạch XNK năm 2025 đạt trên 95 tỷ USD, thu ngân sách bằng tổng 3 năm trước cộng lại, và thu hút hơn 3.300 doanh nghiệp mới.
- Tại Đồng Tháp, An Giang: Các vấn đề về kiểm tra chuyên ngành được giải đáp trực tiếp, thông quan nhanh cho khối lượng hàng hóa lớn.
Thông điệp rất rõ ràng: Hải quan đang chủ động trở thành đối tác, chứ không chỉ là cơ quan quản lý. Họ hiểu rằng, khi doanh nghiệp thuận lợi, kinh tế phát triển, thì nhiệm vụ thu ngân sách và quản lý nhà nước mới thực sự bền vững.
Trọng Tâm Hỗ Trợ Pháp Lý 2026: SME Là Ưu Tiên Hàng Đầu
Nhận thức rõ SMEs thường thiếu bộ phận pháp chế chuyên trách nhưng lại tham gia ngày càng sâu vào chuỗi cung ứng quốc tế, ngành Hải quan đã ban hành Quyết định 126/QĐ-CHQ – một kế hoạch chuyên biệt hỗ trợ pháp lý cho doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt là SMEs.
Kế hoạch này tập trung vào:
- Phổ biến kịp thời các luật mới quan trọng sẽ có hiệu lực: Luật Quản lý thuế (thay thế), Luật Đầu tư (thay thế), Luật Thuế Thu nhập cá nhân (thay thế).
- Cung cấp thông tin qua đa dạng hình thức: hội thảo, tờ rơi, ấn phẩm, và đặc biệt là hệ thống hóa sách pháp điển điện tử dễ tra cứu.
- Gắn việc phổ biến với quá trình hoàn thiện văn bản, lấy ý kiến doanh nghiệp.
Đây chính là “cẩm nang sống còn” mà doanh nghiệp nhỏ cần nắm bắt để tránh rủi ro pháp lý và tận dụng các chính sách ưu đãi.
Tương Lai Của Hải Quan Thông Minh: AI Và Cơ Hội Cho Doanh Nghiệp Chân Chính
Kỳ vọng lớn nhất của doanh nghiệp năm 2026 là sự đột phá ở khâu kiểm tra chuyên ngành. Và giải pháp nằm ở công nghệ. Việc rà soát toàn diện Luật Hải quan để trình Chính phủ trong năm nay nhằm tạo cơ sở pháp lý cho Hải quan thông minh, ứng dụng mạnh mẽ Trí tuệ nhân tạo (AI).
Điều này có lợi gì cho bạn?
- Tính nhất quán cao: AI sẽ giúp phân tích rủi ro một cách khách quan, giảm thiểu sự khác biệt trong áp dụng luật giữa các cửa khẩu, chi cục. Doanh nghiệp làm ăn minh bạch sẽ được hưởng lợi từ sự công bằng này.
- Thông quan siêu tốc cho hàng hóa ít rủi ro: Hệ thống AI tự động phân loại, những lô hàng có hồ sơ đầy đủ, tiền sử tốt sẽ được thông quan gần như ngay lập tức.
- Giảm thiểu tiếp xúc trực tiếp, tăng tính minh bạch: Quy trình được số hóa từ A đến Z, hạn chế tiêu cực, tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh.
Như ý kiến của một doanh nghiệp: “Doanh nghiệp kỳ vọng ứng dụng AI sẽ lan tỏa tinh thần cải cách…, đảm bảo tính nhất quán và loại bỏ tối đa tính chủ quan của công chức thực thi.” Đây chính là mong mỏi chung của cộng đồng doanh nghiệp chân chính.
Lời Khuyên Hành Động: Doanh Nghiệp Nhỏ Cần Làm Gì Để “Đón Sóng”?
Làn sóng cải cách đang rất thuận lợi. Để không bỏ lỡ cơ hội, hãy chủ động:
- Đầu tư vào nhân sự hiểu biết về thủ tục hải quan số: Cử nhân viên tham gia các khóa đào tạo, hội thảo do Hải quan hoặc các hiệp hội tổ chức. Hiểu biết về hệ thống VNACCS/VCIS là lợi thế cạnh tranh.
- Chuẩn bị hồ sơ điện tử chuẩn chỉnh ngay từ đầu: Hãy số hóa và lưu trữ có hệ thống các chứng từ như hợp đồng, hóa đơn, vận đơn. Một bộ hồ sơ điện tử đầy đủ, rõ ràng là chìa khóa để được hưởng chế độ ưu tiên, thông quan nhanh.
- Chủ động tìm hiểu và phản hồi các dự thảo luật: Theo dõi website của Tổng cục Hải quan, Cổng Thông tin điện tử Chính phủ để nắm bắt dự thảo văn bản mới. Ý kiến thiết thực của doanh nghiệp nhỏ là vô cùng quý giá.
- Mạnh dạn đối thoại: Khi có vướng mắc, hãy chủ động liên hệ qua kênh chính thức hoặc tham gia các buổi đối thoại do Hải quan tổ chức. Sự cầu thị và chuyên nghiệp của bạn sẽ nhận được sự hỗ trợ tương xứng.
- Tuân thủ pháp luật nghiêm túc: Đây là nền tảng quan trọng nhất. Một doanh nghiệp có “hồ sơ” tuân thủ tốt sẽ được hệ thống AI xếp vào nhóm rủi ro thấp, hưởng mọi ưu đãi về thời gian và thủ tục.
Hành trình xuất nhập khẩu của doanh nghiệp nhỏ chưa bao giờ được hỗ trợ nhiều như hiện nay. Từ một khâu được xem là “rào cản”, thủ tục hải quan đang dần trở thành một “đòn bẩy” tăng trưởng, một trụ cột chiến lược giúp doanh nghiệp Việt tự tin hội nhập. Sự chuyển mình mạnh mẽ về thể chế và công nghệ của ngành Hải quan không chỉ là câu chuyện của những con số tỷ đô, mà là câu chuyện của từng container hàng, từng lô hàng nhỏ được thông quan nhanh chóng, của từng doanh nghiệp được tháo gỡ khó khăn. Đây chính là thời điểm để các SMEs nắm bắt, chuẩn bị nội lực và cùng “sát cánh” với Hải quan để biến những chính sách tốt đẹp trên giấy thành những hợp đồng xuất khẩu giá trị, góp phần hiện thực hóa mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số của quốc gia.
Để luôn cập nhật những thông tin mới nhất về chính sách thuế, hải quan và các giải pháp tài chính-kế toán thiết thực dành cho doanh nghiệp nhỏ, bạn có thể theo dõi các chia sẻ giá trị từ đội ngũ chuyên gia tại website Kế toán Thuế Online (KTO) và Facebook KTO. Hãy cùng nhau xây dựng một cộng đồng doanh nghiệp vững mạnh, thông thạo pháp luật và phát triển bền vững.