Trong hành trình phát triển của một doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) hay hộ kinh doanh cá thể, việc mở rộng ra thị trường quốc tế luôn là một cột mốc đầy tham vọng. Tuy nhiên, bên cạnh cơ hội là không ít thách thức, mà một trong những “bài toán” phức tạp nhất chính là thủ tục hải quan. Nhiều chủ doanh nghiệp vẫn còn e ngại khi nghĩ đến những tờ khai dày đặc, những quy định luôn thay đổi và chi phí tuân thủ không nhỏ. Nhưng bạn có biết, chính những cải cách mạnh mẽ trong thể chế hải quan hiện nay đang mở ra một “con đường cao tốc” mới, giúp doanh nghiệp Việt tự tin hội nhập và cạnh tranh toàn cầu?
Những thay đổi này không chỉ là tin tức trên báo chí, mà là những chuyển biến thực tế, tác động trực tiếp đến hiệu quả kinh doanh, chi phí vận hành và tốc độ vươn ra biển lớn của mỗi doanh nghiệp. Hãy cùng khám phá xem, những trụ cột chiến lược trong lĩnh vực hải quan đang tạo ra xung lực tăng trưởng kinh tế như thế nào, và quan trọng hơn, bạn có thể tận dụng chúng ra sao để đưa doanh nghiệp của mình tiến xa hơn.
Thể Chế Hải Quan: Không Chỉ Là Luật Lệ, Mà Là “Đột Phá Của Đột Phá”
Để hiểu được bức tranh toàn cảnh, chúng ta cần bắt đầu từ gốc rễ: thể chế. Trong những năm gần đây, ngành Hải quan đã xác định rõ việc hoàn thiện thể chế là nhiệm vụ trọng tâm hàng đầu, được ví như “đột phá của đột phá”. Điều này có nghĩa là, trước khi ứng dụng công nghệ cao hay triển khai các chương trình hỗ trợ, một hành lang pháp lý chuẩn mực, minh bạch và thân thiện với doanh nghiệp phải được kiến tạo.
Ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan, khẳng định: “Hoàn thiện thể chế là tiền đề để đổi mới toàn diện các khâu nghiệp vụ, từng bước xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh, phù hợp với các chuẩn mực và thông lệ quốc tế.”
Năm 2025 đánh dấu một bước tiến vượt bậc với một loạt văn bản pháp lý quan trọng như Luật số 90/2025/QH15, Nghị định 167/2025/NĐ-CP và hàng loạt thông tư hướng dẫn. Hệ thống này đã tạo ra một “cuộc cách mạng” về quy trình, với mục tiêu rõ ràng:
- Đơn giản hóa tối đa thủ tục hành chính: Giảm bớt các giấy tờ không cần thiết, hợp lý hóa quy trình.
- Đẩy mạnh số hóa toàn diện: Chuyển đổi hồ sơ giấy sang dạng điện tử.
- Trực tiếp cắt giảm chi phí tuân thủ: Giúp doanh nghiệp tiết kiệm thời gian, nhân lực và tiền bạc khi thực hiện các thủ tục xuất nhập khẩu.
Kết Quả Thực Tế Mà Doanh Nghiệp Có Thể Cảm Nhận
Những thay đổi về thể chế không còn là lý thuyết. Chúng đã hiện hữu qua những con số và trải nghiệm cụ thể:
- 100% thủ tục hành chính cốt yếu đã được tích hợp trên Cổng thông tin một cửa quốc gia và Cổng Dịch vụ công quốc gia. Điều này có nghĩa là bạn có thể thực hiện nhiều thủ tục liên quan đến nhiều bộ, ngành chỉ tại một điểm duy nhất.
- Hệ thống thông quan tự động (VASSCM) ngày càng được tối ưu, giúp rút ngắn thời gian thông quan xuống chỉ còn vài giờ, thậm chí vài phút đối với những lô hàng ít rủi ro.
- Tính minh bạch và dự báo được nâng cao, giúp doanh nghiệp lên kế hoạch sản xuất, logistics chính xác hơn, giảm thiểu rủi ro chậm trễ.
Quan Hệ Đối Tác Hải Quan – Doanh Nghiệp: Từ “Quản Lý” Sang “Sát Cánh”
Một điểm sáng đáng chú ý trong chiến lược cải cách chính là sự chuyển dịch mạnh mẽ trong mối quan hệ giữa cơ quan hải quan và doanh nghiệp. Thay vì chỉ là đối tượng quản lý, doanh nghiệp giờ đây được xác định là đối tác then chốt trong chuỗi cung ứng quốc tế.
Đối Thoại Trực Tiếp: Tháo Gỡ Nút Thắt Ngay Tại Hiện Trường
Năm 2025 chứng kiến hơn 150 hội nghị đối thoại được tổ chức. Sang năm 2026, tinh thần này càng được đẩy mạnh. Các đoàn công tác của Hải quan đã chủ động xuống tận các cửa khẩu trọng điểm, khu công nghiệp để lắng nghe và giải quyết ngay các kiến nghị về hoàn thuế, trị giá hải quan, kiểm tra chuyên ngành…
Ông Nguyễn Vũ Trụ, Chủ tịch một công ty cổ phần, chia sẻ: “Cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao việc cơ quan Hải quan chủ động xuống tận cơ sở ngay từ đầu năm. Việc thực thi hiệu quả chính sách là yếu tố then chốt củng cố niềm tin đầu tư.”
Hiệu quả của cách làm này là vô cùng rõ rệt. Ví dụ điển hình tại Chi cục Hải quan khu vực VI (Lạng Sơn), việc lắng nghe và tháo gỡ khó khăn đã giúp:
- Kim ngạch XNK năm 2025 đạt trên 95 tỷ USD, tăng 1.5 lần so với 2024.
- Số thu ngân sách đạt 13.952,7 tỷ đồng, bằng tổng thu của cả 3 năm trước cộng lại.
- Thu hút 6.344 doanh nghiệp tham gia, trong đó hơn 3.335 doanh nghiệp mới.
Đây là minh chứng sống động: Khi Hải quan sát cánh cùng doanh nghiệp, niềm tin sẽ chuyển hóa thành nguồn lực tài chính mạnh mẽ.
Hỗ Trợ Pháp Lý Chiến Lược: Đặc Biệt Dành Cho SMEs
Nhận thấy SMEs thường thiếu hụt bộ phận pháp chế chuyên trách, ngành Hải quan đã ban hành Kế hoạch hỗ trợ pháp lý chuyên biệt (theo Quyết định 126/QĐ-CHQ). Kế hoạch này tập trung:
- Cung cấp thông tin pháp luật kịp thời, đầy đủ về các luật mới như Luật Quản lý thuế, Luật Đầu tư, Luật Thuế Thu nhập cá nhân (các luật thay thế được thông qua năm 2025-2026).
- Đa dạng hóa hình thức phổ biến: từ hội thảo, tài liệu in ấn đến hệ thống sách pháp điển điện tử dễ tra cứu.
- Gắn việc phổ biến với quá trình hoàn thiện văn bản, lấy ý kiến doanh nghiệp để chính sách sát với thực tế.
Hải Quan Thông Minh Và AI: Cơ Hội Lớn Cho Doanh Nghiệp Tuân Thủ Tốt
Lộ trình xây dựng Hải quan thông minh đang được đẩy nhanh, với trọng tâm là ứng dụng Trí tuệ nhân tạo (AI). Điều này không có nghĩa là sự giám sát sẽ khắt khe hơn, mà ngược lại, nó mang lại nhiều lợi ích thiết thực cho doanh nghiệp làm ăn minh bạch.
- Phân tích rủi ro thông minh: AI sẽ giúp phân loại và đánh giá rủi ro một cách chính xác hơn. Doanh nghiệp có hồ sơ rõ ràng, lịch sử tuân thủ tốt sẽ được hưởng cơ chế thông quan nhanh, ít bị kiểm tra.
- Đảm bảo tính nhất quán: AI giúp loại bỏ tối đa sự chủ quan, cảm tính trong áp dụng luật tại các cửa khẩu khác nhau. Chính sách sẽ được thực thi đồng bộ, tạo môi trường cạnh tranh công bằng.
- Dịch vụ hỗ trợ 24/7: Các chatbot AI có thể giải đáp nhanh các thắc mắc về thủ tục, mã số, chính sách cho doanh nghiệp mọi lúc, mọi nơi.
Kỳ vọng của doanh nghiệp là AI sẽ lan tỏa tinh thần cải cách từ Trung ương đến tận các đơn vị cửa khẩu, biến quy trình hải quan thành một trải nghiệm trơn tru, dự báo được.
Lời Khuyên Thực Tế: Doanh Nghiệp Nhỏ Cần Chuẩn Bị Gì Để Tận Dụng Làn Sóng Cải Cách?
Trước những thay đổi tích cực này, với tư cách là một chuyên gia tư vấn, tôi có một vài gợi ý thực tế dành cho các SMEs và hộ kinh doanh:
- Chủ Động Cập Nhật Thông Tin: Đừng ngại tìm hiểu. Hãy thường xuyên theo dõi các kênh chính thống của Tổng cục Hải quan, Cục Hải quan các tỉnh để nắm bắt quy định mới. Tham gia các hội nghị đối thoại khi có cơ hội.
- Mạnh Dạn Số Hóa Và Chuẩn Hóa Hồ Sơ: Hãy đầu tư vào việc số hóa chứng từ, hóa đơn điện tử. Một hệ thống hồ sơ điện tử rõ ràng, chuẩn chỉnh không chỉ giúp bạn thông quan nhanh mà còn là cơ sở để được hưởng các chế độ ưu tiên, ít kiểm tra.
- Xây Dựng Lịch Sử Tuân Thủ Tốt: Hãy coi việc tuân thủ chính sách thuế, hải quan là một phần của uy tín thương hiệu. Một lịch sử tuân thủ tốt là “tài sản vô hình” quý giá, giúp bạn được hệ thống AI đánh giá rủi ro thấp.
- Tìm Kiếm Đối Tác Tư Vấn Chuyên Nghiệp: Nếu nguồn lực nội bộ hạn chế, việc hợp tác với các đơn vị tư vấn kế toán, thuế, hải quan chuyên nghiệp là một lựa chọn khôn ngoan. Họ sẽ giúp bạn giải mã các quy định phức tạp, tối ưu chi phí và tránh các rủi sai sót không đáng có.
Hãy nhớ rằng, trong kỷ nguyên số và hội nhập sâu rộng, tuân thủ thông minh chính là một lợi thế cạnh tranh. Nó giúp bạn tiết kiệm chi phí, tăng tốc độ luân chuyển hàng hóa và xây dựng hình ảnh một doanh nghiệp chuyên nghiệp, đáng tin cậy trong mắt đối tác quốc tế.
Nhìn lại hành trình cải cách, có thể thấy rõ một tinh thần kiến tạo mạnh mẽ từ ngành Hải quan. Từ một khâu được xem là “cửa ải”, hải quan đang trở thành một “trụ cột” hỗ trợ, một “xung lực” thúc đẩy doanh nghiệp vươn ra biển lớn. Những con số tăng trưởng ngoạn mục về kim ngạch XNK và thu ngân sách tại các địa phương đi đầu cải cách chính là bằng chứng thuyết phục nhất cho hiệu quả của mô hình hợp tác win-win này.
Là những người trực tiếp thụ hưởng và cũng là nhân tố quan trọng kiến tạo nên thành công chung, các doanh nghiệp vừa và nhỏ, các hộ kinh doanh hãy mạnh dạn nắm bắt cơ hội này. Hãy chủ động trang bị kiến thức, ứng dụng công nghệ và luôn giữ tinh thần tuân thủ pháp luật. Bởi khi thể chế minh bạch, công nghệ hiện đại và tinh thần hợp tác được đặt lên hàng đầu, không có mục tiêu tăng trưởng nào là quá xa vời. Hành trình xuất khẩu không còn là một mê cung đầy thử thách, mà sẽ là một lộ trình rõ ràng, nơi sự nỗ lực của bạn được đền đáp xứng đáng bằng những hợp đồng quốc tế giá trị và sự phát tri