Trong hành trình phát triển của một doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ (SMEs) hay hộ kinh doanh cá thể, việc xuất nhập khẩu hàng hóa thường được xem là một “cánh cửa” đầy cơ hội nhưng cũng không ít thách thức. Nhiều chủ doanh nghiệp từng chia sẻ với tôi về nỗi e ngại khi phải đối mặt với các thủ tục hải quan phức tạp, những quy định luôn thay đổi và chi phí tuân thủ không hề nhỏ. Thế nhưng, có một sự thay đổi lớn đang diễn ra, một “luồng gió mới” từ phía cơ quan quản lý nhà nước, hứa hẹn biến những thách thức này thành bàn đạp vững chắc cho sự tăng trưởng vượt bậc của doanh nghiệp bạn.

Nếu bạn đang kinh doanh có liên quan đến xuất nhập khẩu, hoặc ấp ủ kế hoạch mở rộng ra thị trường quốc tế, thì đây chính là thời điểm vàng để nắm bắt cơ hội. Hãy cùng tôi, một người bạn đồng hành trong lĩnh vực tài chính – kế toán – thuế, khám phá những chuyển biến chiến lược trong thể chế hải quan, được ví như “trụ cột” và “xung lực” mới cho tăng trưởng kinh tế 2026, và quan trọng hơn, là những lợi ích thiết thực mà doanh nghiệp của bạn có thể đón nhận.

Thể Chế Hải Quan: Không Chỉ Là Quy Định, Mà Là Đòn Bẩy Cạnh Tranh

Trước đây, khi nhắc đến “thể chế” hay “pháp luật hải quan”, nhiều doanh nghiệp thường nghĩ ngay đến một rào cản phải vượt qua. Nhưng góc nhìn đó giờ đã thay đổi hoàn toàn. Trong chiến lược phát triển kinh tế, việc hoàn thiện thể chế hải quan đã được định vị là “đột phá của đột phá”. Nói một cách dễ hiểu, nhà nước đang tập trung xây dựng một “hành lang pháp lý chuẩn mực” để doanh nghiệp có thể chạy đua trên đường đua toàn cầu một cách thuận lợi và hiệu quả nhất.

“Hoàn thiện thể chế là tiền đề để đổi mới toàn diện các khâu nghiệp vụ, từng bước xây dựng Hải quan số, Hải quan thông minh, phù hợp với các chuẩn mực và thông lệ quốc tế.” – Ông Nguyễn Thành Hưng, Phó Cục trưởng Cục Hải quan.

Điều này có nghĩa là gì với bạn? Nghĩa là môi trường kinh doanh xuất nhập khẩu sẽ ngày càng minh bạch, dễ dự đoán và chi phí tuân thủ sẽ được giảm thiểu. Đó chính là nền tảng để bạn tối ưu hóa năng lực cạnh tranh.

Cuộc Cách Mạng Số Hóa: Thủ Tục Nhanh – Chi Phí Giảm – Minh Bạch Tăng

Những thay đổi không chỉ nằm trên giấy. Năm 2025 vừa qua đã chứng kiến một “cuộc cách mạng” thực sự về quy trình nghiệp vụ thông qua hàng loạt văn bản pháp lý mới như Luật số 90/2025, các Nghị định và Thông tư hướng dẫn. Tinh thần xuyên suốt của các văn bản này là đơn giản hóa thủ tục hành chính và đẩy mạnh số hóa.

Doanh Nghiệp Được Lợi Gì Từ “Cách Mạng Số”?

  • Một cửa điện tử toàn diện: 100% thủ tục hành chính cốt yếu đã được tích hợp trên Cổng thông tin một cửa quốc gia và Cổng Dịch vụ công quốc gia. Bạn có thể thực hiện mọi thao tác từ xa, mọi lúc mọi nơi.
  • Thông quan tự động: Hệ thống này giúp rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục một cách đáng kể. Hàng hóa của bạn được thông quan nhanh hơn, giảm chi phí lưu kho bãi, logistics và tăng tính ổn định cho chuỗi cung ứng.
  • Công bằng và minh bạch: Mọi giao dịch đều được lưu lại trên hệ thống, giảm thiểu tối đa sự can thiệp chủ quan. Mọi doanh nghiệp, dù lớn hay nhỏ, đều có cơ hội tiếp cận dịch vụ công một cách bình đẳng.

Ông Hồ Sỹ Hùng, Chủ tịch VCCI, cũng khẳng định: “Việc thực thi hiệu quả chính sách thuế và hải quan là yếu tố then chốt củng cố niềm tin đầu tư.” Khi niềm tin được củng cố, doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư, mở rộng sản xuất và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Quan Hệ Đối Tác: Hải Quan Sát Cánh Cùng Doanh Nghiệp

Điểm sáng đáng chú ý nhất trong thời gian gần đây chính là sự chuyển mình trong mối quan hệ giữa Hải quan và Doanh nghiệp. Không còn là quan hệ “quản lý – bị quản lý” cứng nhắc, mà đang tiến tới mô hình đối tác, cùng nhau tháo gỡ khó khăn vì mục tiêu chung là phát triển kinh tế.

Những Hành Động Cụ Thể Đầy Thiết Thực

  • Đối thoại trực tiếp tại cửa khẩu, tại doanh nghiệp: Ngay từ đầu năm 2026, lãnh đạo hải quan các khu vực đã trực tiếp xuống các cửa khẩu trọng điểm, đến tận các khu công nghiệp ở Bắc Ninh, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Đồng Tháp, An Giang… để lắng nghe và giải quyết ngay các kiến nghị về hoàn thuế, trị giá hải quan, kiểm tra chuyên ngành.
  • Hội nghị đối thoại thực chất: Như Hội nghị tại Lạng Sơn với sự tham dự của lãnh đạo tỉnh, đã trở thành diễn đàn để vinh danh và lắng nghe doanh nghiệp. Kết quả là kim ngạch XNK tại Lạng Sơn năm 2025 đạt trên 95 tỷ USD, số thu ngân sách tăng vọt, thu hút hơn 3.300 doanh nghiệp mới.
  • Tháo gỡ “nút thắt” kiểm tra chuyên ngành: Đây là kỳ vọng lớn nhất của doanh nghiệp trong năm 2026. Hải quan đang nỗ lực phối hợp với các bộ ngành liên quan để tinh giản và minh bạch hóa quy trình này, giúp hàng hóa thông quan nhanh chóng hơn.

“Cộng đồng doanh nghiệp đánh giá cao việc cơ quan Hải quan chủ động xuống tận cơ sở ngay từ đầu năm. Việc thực thi hiệu quả chính sách là yếu tố then chốt củng cố niềm tin đầu tư.” – Ông Nguyễn Vũ Trụ, Chủ tịch HĐQT một công ty CP.

Hỗ Trợ Pháp Lý Chuyên Sâu: Đặc Biệt Dành Cho Doanh Nghiệp Vừa Và Nhỏ

Hiểu rằng các SMEs và hộ kinh doanh thường không có bộ phận pháp chế chuyên trách, ngành Hải quan đã ban hành Kế hoạch hỗ trợ pháp lý chuyên biệt (Quyết định 126/QĐ-CHQ). Kế hoạch này tập trung vào việc:

  • Cung cấp thông tin pháp luật đầy đủ, kịp thời, dễ hiểu.
  • Tổ chức các hội thảo, tập huấn trực tiếp và trực tuyến.
  • Xây dựng các ấn phẩm, tờ rơi hướng dẫn cụ thể.
  • Hệ thống hóa sách pháp điển để doanh nghiệp dễ tra cứu.

Trọng tâm tuyên truyền trong năm 2026 sẽ là các luật mới quan trọng mà doanh nghiệp cần nắm vững: Luật Quản lý thuế (mới), Luật Đầu tư (mới), Luật Thuế Thu nhập cá nhân (mới).

Đây là một sự hỗ trợ vô cùng quý giá, giúp doanh nghiệp nhỏ tự tin hơn khi tham gia vào thương mại quốc tế, tránh được các rủi vi phạm pháp luật do thiếu hiểu biết.

Tương Lai Của Hải Quan Thông Minh: Vai Trò Của AI Và Dữ Liệu Lớn

Xu hướng tất yếu là xây dựng Hải quan thông minh. Việc rà soát toàn diện Luật Hải quan dự kiến trình trong năm 2026 sẽ mở đường cho việc ứng dụng mạnh mẽ Trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn.

Lợi ích cho doanh nghiệp:

  • Phân loại và định giá chính xác hơn: AI giúp phân tích dữ liệu để nhận diện rủi ro chính xác, từ đó giảm thiểu kiểm tra trùng lặp, không cần thiết đối với các doanh nghiệp tuân thủ tốt.
  • Nhất quán trong áp dụng luật: Mọi quyết định đều dựa trên dữ liệu và thuật toán, đảm bảo tính công bằng, nhất quán tại mọi cửa khẩu, loại bỏ tình trạng “mỗi nơi một phách”.
  • Dự báo và hỗ trợ tốt hơn: Chatbot AI của Hải quan sẽ trở thành trợ lý đắc lực, giải đáp thắc mắc 24/7 cho doanh nghiệp về chính sách, thủ tục.

Lời Khuyên Chuyên Gia: Doanh Nghiệp Cần Chuẩn Bị Gì Để Đón Làn Sóng Mới?

Trước những thay đổi tích cực này, với tư cách là một chuyên gia tư vấn, tôi có một vài lời khuyên chân thành dành cho các doanh nghiệp:

  1. Chủ Động Cập Nhật Thông Tin: Đừng bỏ lỡ các buổi hội thảo, tập huấn do cơ quan Hải quan tổ chức. Thường xuyên truy cập Cổng thông tin một cửa quốc gia và website của Tổng cục Hải quan để nắm bắt quy định mới.
  2. Mạnh Dạn Áp Dụng Công Nghệ: Hãy đầu tư nâng cao năng lực số hóa nội bộ. Đảm bảo nhân sự của bạn thành thạo trong việc khai báo điện tử, sử dụng chữ ký số và tương tác trên các nền tảng trực tuyến.
  3. Mạnh Dạn Đối Thoại Và Phản Ánh: Khi gặp vướng mắc, hãy chủ động kiến nghị thông qua các kênh đối thoại chính thức. Tiếng nói của bạn chính là “chất liệu” quý giá để hoàn thiện chính sách.
  4. Xây Dựng Hồ Sơ Pháp Lý Minh Bạch: Luôn đảm bảo hợp đồng, hóa đơn, chứng từ xuất nhập khẩu đầy đủ, rõ ràng. Điều này không chỉ giúp bạn tuân thủ tốt mà còn được hưởng các chế độ ưu tiên, thông quan nhanh từ hệ thống.

Nhìn lại hành trình cải cách, có thể thấy một tinh thần kiến tạo rất rõ ràng từ phía cơ quan quản lý. Họ không chỉ đơn thuần siết chặt quản lý, mà đang nỗ lực tạo ra một sân chơi công bằng, thông thoáng, nơi doanh nghiệp – đặc biệt là các doanh nghiệp vừa và nhỏ – có thể phát huy tối đa năng lực cạnh tranh. Khi thể chế hoàn thiện, khi thủ tục được số hóa, và quan trọng nhất là khi tinh thần “đối tác” được đề cao, niềm tin sẽ được củng cố. Và như những con số ấn tượng về kim ngạch và thu ngân sách tại Lạng Sơn hay các địa phương khác đã chứng minh, niềm tin chính là nguồn lực tài chính mạnh mẽ nhất.

Hãy xem đây là cơ hội vàng để bạn và doanh nghiệp của mình bứt phá. Sự đồng hành và hỗ trợ từ phía nhà nước đã rất rõ ràng. Việc còn lại là chúng ta cần chủ động nắm bắt, trang bị kiến thức và sẵn sàng hội nhập. Hành trình xuất khẩu hay nhập khẩu không còn là một “ma trận” đáng sợ, mà sẽ trở thành một con đường thông suốt, dẫn doanh nghiệp của bạn đến với những thị trường rộng lớn hơn, những cơ hội tăng trưởng vượt